Gama Işını Patlaması (GRB - Gamma-Ray Burst)

Genellikle saniyenin onda birinden birkaç dakikaya kadar süren bu patlamalar, Güneş'in 10 milyar yıllık ömrü boyunca yayacağı toplam enerjiyi birkaç saniye içinde dar bir ışın demeti halinde yayar. İki gruba ayrılır: Kısa süreli GRB'ler (nötron yıldızı birleşmeleri) ve uzun süreli GRB'ler (hipernova - aşırı dev yıldızların çöküşü). Eğer böyle bir patlamanın ışın demeti doğrudan Dünya'ya doğrulsaydı, atmosferin ozon tabakası saniyeler içinde yok olurdu.

Gama Işını Patlamaları (GRB), 1967 yılında ABD'nin Sovyetler Birliği'nin uzayda gizli nükleer silah denemesi yapıp yapmadığını denetlemek için fırlattığı Vela askeri uyduları tarafından tesadüfen keşfedildi ve 1973'te bilim dünyasına açıklandı. Sürelerine göre ikiye ayrılırlar: 2 saniyeden kısa süren 'Kısa GRB'ler iki nötron yıldızının veya bir nötron yıldızı ile kara deliğin birleşmesinden (kilonova) kaynaklanırken, 2 saniyeden birkaç dakikaya kadar süren 'Uzun GRB'ler hızla dönen aşırı kütleli Wolf-Rayet yıldızlarının çekirdeklerinin kara deliğe çökmesiyle (hipernova / collapsar modeli) oluşur.

Patlama enerjisinin evrenin her yönüne eşit dağılmayıp, yeni oluşan kara deliğin dönüş ekseni boyunca birkaç derecelik dar, rölativistik jetler (ışık hızının %99,99'u hızda) halinde odaklanması, bu olayları milyarlarca ışık yılı öteden tespit edebilmemizi sağlar. 2022 yılında kaydedilen GRB 221009A ('BOAT' - Tüm Zamanların En Parlağı), 2.4 milyar ışık yılı uzaktan Dünya'nın iyonosferinde ölçülebilir elektriksel değişimler yaratacak kadar güçlü fotonlar göndermiştir.