Kuantum Dolanıklığı (Quantum Entanglement)

Albert Einstein bu olguyu kabullenmekte zorlanmış ve 'uzaktan tekinsiz eylem' (spooky action at a distance) olarak adlandırmıştır. 2022 Nobel Fizik Ödülü'nü kazanan Aspect, Clauser ve Zeilinger deneyleriyle Bell eşitsizliğinin ihlal edildiği ve kuantum dolanıklığının evrenin yerel olmayan (non-local) gerçek bir kuralı olduğu kesin olarak kanıtlanmıştır. Kuantum şifreleme ve kuantum bilgisayarların temel çalışma prensibidir.

1935 yılında Albert Einstein, Boris Podolsky ve Nathan Rosen, kuantum mekaniğinin eksik bir kuram olduğunu iddia ettikleri ünlü EPR makalesini yayımladı. Eğer iki parçacık dolanık bir kuantum durumunda hazırlanıp birbirlerinden ışık yılları uzağa gönderilirse, birinin spin veya polarizasyon durumunu ölçmek diğerinin durumunu anında belirliyordu; Einstein yerel gerçekçiliğe (local realism) aykırı bulduğu bu durumu 'uzaktan hayaletimsi etki' olarak nitelendirdi ve parçacıkların önceden belirlenmiş 'gizli değişkenler' taşıdığını savundu.

1964 yılında Kuzey İrlandalı fizikçi John Stewart Bell, gizli değişkenler ile kuantum mekaniğinin öngörülerini deneysel olarak ayırt edebilecek 'Bell Eşitsizlikleri' teoremini geliştirdi. John Clauser (1972), Alain Aspect (1982) ve Anton Zeilinger (1998) tarafından gerçekleştirilen ve 2022 Nobel Fizik Ödülü'ne layık görülen hassas foton deneyleri, Bell eşitsizliklerinin kesin olarak ihlal edildiğini ve doğanın yerel olmayan kuantum dolanıklığıyla işlediğini kanıtladı. Bugün kuantum dolanıklık; kırılması imkansız kuantum kriptografisinin, kuantum ışınlanmanın ve kuantum bilgisayarların temel taşıdır.